साङ्ख्ययोग

 

https://drive.google.com/file/d/1SlIOAkV7TN_MG2CrL3hIrptivuiaNrQi/view?usp=drivesdk

For Audio open above link

____________________________

       साङ्ख्ययोग

            ॐ श्री परमात्मने नमः 

                 श्रीमद्भगवद्गीता

             अथद् द्वितीयोऽध्याय:

       सञ्जय उवाच

तन् तथा कृपया _विष्-ष्टम् ,

         अश्रुपूर्णा _ कुलेक्-क्षणम्  l

   विषीदन्त _ मिदव्ँवाक्यम् ,

            उवाच मधुसूदनः  ll 1 ll

              श्रीभगवानुवाच

कुतस् _त्वा  कश्-मलमिदव्ँ ,

        विषमे   समुपस्-स्थितम्

अनार्यजुष्-ष्टमस्-स्वर्ग्यम् ,

              अकीर्ति _करमर्जुन II 2 II

 क्लैब्-यम्  मास्-स्मगमफ् पार्थ ,

            नैतत् _ त्वय् _ युपपद्-द्यते l

क्षुद्रम्  हृदयदौर्बल्-ल्यन् ,

  त्यक्_त्वोत् _तिष्-ष्ठ  परन्तप   ll 3 II

         अर्जुन उवाच

कथम्  भीष्-ष्ममहम् स‌ङ्ख्ये,

            द्रोणञ् च मधुसूदन l

इषुभिफ्  प्रति योत् _स्यामि

           पूजार्हा _वरिसूदन ll 4 ll

   गुरूनहत्-त्वा  हि महानुभावान् ,

श्रेयो भोक्तुम् भैक्ष्यमपीह लोके ,

हत्-त्वार्थ कामाव्ँस्तु गुरूनिहैव

भुञ्जीय भोगान् -रुधिरप्-प्रदिग्-ग्धान्

II 5 II

न चैतद्-व्दिद्-मख् कतरन्नो  गरीयो ,

यद्-द्वा जयेम यदि  वा नो जयेयु : l

यानेव हत्-त्वा   न  जिजीविषामस् ,

तेऽवस्-स्थिताफ् प्रमुखे धार्तराष्ट्राः 

II 6 II

कार्पण्-य _दोषो_ पहतस् _ स्वभावफ् ,

पृच्-च्छामित्-त्वान्  धर्मसम्मूढचेताः l

यच् _छ्रेयस् स्यान् _निश-श्चितम् ब्रूहि

तन्मे

शिष्-ष्यस्तेऽहम् शाधि मान् त्वाम्

प्रपन्नम् II7 II

      

 न हिप्   प्रपश्-यामि ममापनुद्-द्याद्  ,

यच्-च्छोकमुच्-च्छोषणमिन्द्रियाणाम् l

अवाप्-य भूमाव _सपत्न_ मृद्-द्धम्  ,

राज्-यम्  सुराणामपि चाधिपत्-यम्

‌‌ II 8 II

    

              सञ्जय उवाच 

एवमुक्त्वा  हृषीकेशङ्

   गुडाकेशफ्   परन्-तप

न योत् _स्य इति गोविन्दम् 

  उक्त्वा  तूष्-ष्णीम्  बभू्व ह II 9 II

तमुवाच हृषीकेशफ्

  प्रहसन् _निव भारत

सेनयोरुभयोर् _मद्-ध्ये  

  विषीदन्तमिदव्ँ वचः  II 10 II

        श्रीभगवानुवाच

अशोच्- यानन् _वशोचस् _त्वम् ,

           प्रद्-ज्ञा _वादाव्ँश्-श्च  भाषसे l

गतासून _गतासू्व्ँश्-श्च ,

    नानुशोचन्-न्ति पण्डिताः ll 11 ll

नत्-त्वेवाहञ् जातु नासन् ,

   नत्-त्वन् नेमे जनाधिपाः  l

न चैव न भविष्-ष्यामस् ,

   सर्वे वयमतफ् परम्     ll 12 ll

देहिनोऽस्-स्मिन्- न्यथा देहे ,

कौमारय्ँ यौवनञ् जरा l

तथा देहान्तरप्- प्राप्तिर् ,

धीरस्-तत्र न मुह्यति ll13 ll

मात्रास्- स्पर्शास्-स्तु  कौन्तेय ,

शीतोष्-ष्णसुखदुःखदाः l

आगमापायिनोऽनित्-त्यास् ,

ताव्ंँस्-तितिक्-क्षस्-स्व भारत ll 14 ll 

 यम् हि   नव्-व्यथयन् _त्येते , 

  पुरुषम्  पुरुषर्षभ  l

समदुःखसुखन् धीरम् ,

      सोऽमृतत्-त्वाय कल्पते ll 15 ll  

नासतो विद्-द्यते भावो ,

नाभावो विद्-द्यते सतः l 

उभयोरपि दृष्-ष्टोऽन्तस् , 

त्वनयोस्- तत् _त्वदर्शिभिः ll 16 ll 

अविनाशि तु तद्- द्विद्- द्धि , 

येन सर्वमिदन् ततम्  l

 विनाशमव्-व्ययस्-स्यास्-य 

 नकश्-श्चित् _कर्तु-मर्हति    ll 17 ll

अन्तवन्त इमे देहा,

नित्-यस्-योक्-क्ताश् शरीरिणः l

अनाशिनोऽप्-  प्रमेयस्-य ,

तस्माद्- युद्-ध्यस्-स्व भारत ll 18 ll

यएनव्ँ  वेत् _ति हन्तारय्ँ ,

यश्-श्चैनम् मन्- यते  हतम् l 

उभौ तौ न विजानीतो ,

नायम् हन्ति  न हन्- यते ll 19 ll

न जायतेम्-म्रियते वा  कदाचिन्

     नायम् भूत्- त्वा भविता वा न भूयः l

अजो  नित्-त्यश् शाश्-श्वतोयम् पुराणो

 न हन्- यते हन्-य माने शरीरे ll 20 ll 

वेदाविनाशिनन् नित्-त्यय्ँ ,

य एनमजमव्-व्ययम् l

कथम्  स पुरुषफ् पार्थ,

कङ् घातयति हन्ति कम् ll 21 ll

वासाव्ँसि जीर्णानि यथा विहाय

       नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि 

तथा शरीराणि विहाय जीर्णान् -

 न्यन्यानि संयाति नवानि देही ll 22 ll

नैनञ्  छिन्दन्ति  शस्त्राणि ,

नैनन् दहति पावकः l   

 न चैनङ्  क्लेदयन् _त्यापो ,

न  शोषयति मारुतः ll 23 ll

                                                      

 अच्-च्छेद्-द्योऽयमदाह्योऽयम् ,

अक्लेद्योऽशोष्य एव च l  

नित्यस् सर्वगतस् स्थाणुर् , 

अचलोऽयम् सनातनः ll 24 ll

अव् व्यक्तोऽयमचिन् _त्योऽयम् ,

      अविकार्योऽ यमुच्- यते l  

तस्- स्मादेवव्ँ विदित्-  त्वैनन् ,

     नानुशोचितुमर्हसि ll 25 ll

अथ चैनन् नित्यजातन् , 

नित्यव्ँ वा मन् यसे मृतम् l  

तथापित्-त्वम् महाबाहो ,

 नैवम् शोचितुमर्हसि ll 26 ll

जातस्-य हिद्-ध्रुवो मृत्- त्युर् ,

ध्रुवञ् जन्म मृतस्- य च l 

तस्-स्माद परिहार्येऽर्थे , 

नत्-त्वम्  शोचितुमर्हसि   II27II

अव्- व्यक्ता दीनि भूतानिव्-

      व्यक्तमद्-ध्यानि भारत l

अव्-व्यक्त निधनान्- न्येव , 

    तत्-त्र का परिदेवना   ll 28 ll

आश्-श्चर्यवत् पश-यति कश्-श्चि देनम् ,

आश्-श्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः  l 

आश्-श्चर्यवच् चैन मन्यश् श्रुणोतिश्-  

श्रुत्-त्वाप् येनव्ँ वेद न चैव कश्-श्चित्

                                          ll 29  ll

देही नित्-त्यमवद्-ध्योऽयन्  , 

    देहे सर्वस्-य भारत l

तस् -मात् सर्वाणि भूतानि ,

 नत्-त्वम्  शोचितुमर्हसि ll 30 ll

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य ,

 नविकम्- पितुमर्हसि

धर्म्याद्-द्धि युद्-द्धाच् _छ्रेयोऽन्यत् ,

     क्षत्- त्रियस्- य न विद्-द्यते ll  31 ll

यदृच्-च्छया चोपपन्नम् , 

स्वर्गद्- द्वारमपावृतम् l 

सुखिनख् क्षत्रियाफ् पार्थ,  

लभन्-ते युद्-द्धमीदृशम् ll 32 ll 

अथचेत् _ त्व मिमन् धर्म्यम् , 

सङ्ग्रामन्   न करिष्- यसि   l

ततस् स्वधर्मङ् कीर्तिञ् च ,

हित्- त्वा पापमवाप् _स्यसि  ll 33 ll

अकीर्तिञ् चापि भूतानि ,

 कथयिष्- यन्ति तेऽव्- व्ययाम् l 

सम्भावितस्-य चाकीर्तिर् 

 मरणादतिरिच्- यते ll 34 ll 

भयाद्रणा _ दुपरतम् , 

मव्ँस् _यन् _तेत्-त्वाम् महारथाः l  

येषाञ् चत् -त्वम् बहुमतो , 

भूत्-त्वा यास्-यसि लाघवम् ll 35 ll 

अवाच्- य   वादाव्ँश्-श्च बहून् , 

वदिष्- यन्- न्ति तवाहिताः l 

 निन-दन्-तस् तव सामर्थ्यन् , 

ततो दुःखतरन्   नु किम् ll 36 ll 

हतो वा प्राप् _स्यसिस्- स्वर्गंञ्

जित्- त्वा वा भोक्ष्यसे महीम्

तस्मादुत् _तिष्ठ कौन्तेय

युद्-धाय कृतनिश्-श्चय:   II  37 II

सुखदु:खे समे कृत्-त्त्वा ,

लाभालाभौ जयाजयौ

ततो युद्-धाय युज्-  यस्व ,

नैवम् पापमवाप् _स्यसि   II 38 II

एषातेऽभिहिता साङ्ख्ये , 

बुद्धिर्-योगेत्- त्विमाम् श्रृणु l

बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ , 

कर्मबन्धम् प्रहास्- यसि ll 39 ll

नेहाभिक्-क्रमनाशोऽस्-स्तिप्  ,

प्रत्यवायो न विद्-द्यते  l 

स्वल्पमप्- प्यस् -य धर्मस्-यत् 

त्रायते महतो  भयात् ll 40 ll

व्यवसायात्- मिका बुद्-द्धिर् ,

एकेह  कुरुनन्दन l 

बहुशाखा ह्यनन् ताश्-श्च ,

बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ll 41 ll

यामिमाम् पुष्-ष्पिताव्ँ वाचम् ,

प्रवदन्त्य विपश्-श्चितः l

वेद वादरताफ् पार्थ ,

नान्य दस्-स्तीति वादिनः ll 42 ll

कामात्मानस् स्वर्गपरा ,

जन्मकर्मफलप् प्रदाम् l

क्रिया विशेष बहुलाम् , 

भोगैश्-श्वर्य गतिम् प्रति ll 43 ll

भोगैश्-श्वर्यप्- प्रसक्तानान् ,

तयापहृत चेतसाम् l  

व्यवसायात्- मिका बुद्-द्धिस् ,

समाधौ न विधीयते ll 44 ll

त्रैगुण्यविषया वेदा ,

निस् त्रैगुण्यो   भवार्जुन  l

  निर्-द्वन् द्वो  नित्य सत् _त्वस्थो ,

निर्योगक्-क्षेम आत्मवान् ll 45 ll

यावानर्थ उदपाने , 

  सर्वतस् सम्प्लु तोदके   l 

तावान्. सर्वेषु वेदेषुब् ,

  ब्राह्मणस्- य  विजानतः   ll 46 ll

कर्मण्- ये वाधिकारस्-स्ते

मा फलेषु कदाचन l

मा  कर्मफलहेतुर् भूर् 

मा ते सङ्गोऽस् _ त्वकर्मणि  ll 47 ll

योगस्थख् कुरु कर्माणि ,

सङ्गन् त्यक् _त्वा   धनञ्जय l

सिद्ध्यसिद्ध्योस् समो  भूत्-त्वा ,

समत् वय्ँ योग   उच्-यते  ll 48 ll

दूरेण  ह्यवरङ्  कर्म ,

 बुद्-द्धियोगाद् धनञ्जय l

बुद्-द्धौ शरणमन्- विच्-च्छ ,

कृपणाफ् फलहेतवः ll 49 ll 

बुद्धियुक्तो जहातीह ,

उभे सुकृत दुष्- कृते l 

तस् माद्- द्योगाय युज्- यस्-स्व , 

योगख् कर्मसु कौशलम् ll 50 ll

कर्मजम् बुद्-द्धियुक्-क्ता  हि , 

फलन् त्यक्त् त्वा मनीषिणः l

जन्मबन्ध विनिर्-मुक्-क्ताफ् ,

पदङ् गच्-च्छन् _त्य _नामयम् ll 51 ll

यदा ते मोहकलिलम् ,

बुद्-द्धिर् व्यति तरिष् यति l

तदा गन्तासि निर्वेदम् , 

श्रोतव्-व्यस्- यश्-श्रुतस्-य च ll 52 ll

 

श्रुतिविप्-प्रतिपन्ना ते ,

यदास्- स्थास्-यति निश्-श्चला l

समाधावचला बुद्-द्धिस्

तदा योगमवाप् _ स्यसि ll 53 ll

       अर्जुन उवाच.  

स्थितप्-प्रद्- ज्ञस्य का भाषा , 

समाधिस् थस्- य   केशव    l

स्थितधीख् किम् प्रभाषेत,

किमासीतव्-  व्रजेत किम्   ll  54 ll

     श्रीभगवानुवाच  

प्रजहाति यदा कामान् ,

सर्वांन्  पार्थ मनोगतान्  l

आत्-त्मन्-ये वात्- त्मना तुष्- ष्टस् ,

स्थितप्  प्रद्-ज्ञस् तदोच्-यते ll 55 ll

दुःखेष्-ष्व _नुद्-द्विग्-न _मनास् , 

सुखेषु विगतस् स्पृहः l

वीतराग भयक् क्रोधस् , 

 स्थितधीर्   मुनिरुच्- यते  ll 56 ll 

यस्  सर्वत्-त्रा _नभिस् -स्नेहस्  ,

 तत् _तत् _प्राप्-य शुभाशुभम् l

नाभिनन्- दति नद्-द्वेष्-ष्टि ,

तस्- यप्- प्रद्-ज्ञाप्- प्रतिष्- ष्ठिता

  ll 57  ll

यदा सव्ँहरते चायङ् ,

कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः l

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैब्-भ्यस् ,

तस्- यप्- प्रद्- ज्ञाप् प्रतिष्- ष्ठिता

  ll 58 ll

विषया विनिवर्तन्ते  ,

 निराहारस्-य देहिनः l

रसवर्जम् रसोऽप्- प्यस्-य , 

परन् दृष्ट्या निवर्तते  ll 59 ll

यततो  ह्यपि कौन्तेय , 

पुरुषस्-य विपश्-श्चितः l

इन्द्रियाणिप्- प्रमाथीनि ,

हरन्तिप्- प्रसभम्  मनः ll 60 ll

तानि सर्वाणि संयम्- य ,

युक्त आसीत मत्-त्परः l

वशे हि यस्- येन्द्रियाणि ,

तस्-यप्-प्रद्-ज्ञाप्-प्रतिष्-ष्ठिता ll 61 ll

ध्यायतो विषयान्- पुव्ँसस् ,

सङ्गस्- तेषू पजायते l

सङ्गात्- सञ्जायते कामख् , 

कामात्- क्रोधोऽभिजायते  ll 62 ll

क्रोधाद्- भवति सम्मोहस् 

सम्मोहात् स्मृतिविब्-भ्रम: l

स्मृतिब्-भ्रवॅ्शाद्  बुद्-द्धिनाशो 

बुद्-द्धि नाशात्  प्रणश्- यति ll 63 ll

रागद्-द्वेषवियुक्तैस् तु , 

विषया _ निन्द्रियैश्-श्चरन्   l

आत्मवश्- यैर् _विधेयात्-त्माप्-

प्रसाद _मधिगच्-च्छति ll 64 ll

प्रसादे  सर्वदुःखानाम् ,

हानिरस्-यो _पजायते  l

प्रसन्नचेतसो    ह्याशु ,

बुद्धिफ्  पर्यवतिष्-ष्ठते  ll 65 ll 

नास्-स्ति बुद्धिर _ युक्-तस्-य

नचा युक्- तस्-य भावना

नचा भावयतश्  शान्तिर् ,

अशान्तस्य कुतस् सुखम्   II66II

इन्द्रियाणाम् हि चरताय्ँ ,

यन्मनोऽनुविधीयते l

तदस्-य  हरतिप्- प्रज्ञाव्ँ ,

वायुर्ना _वमिवाम्-म्भसि ll 67 ll

तस्माद् - द्यस्य   महाबाहो ,

निगृहीतानि सर्वशः   l

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैब्-भ्यस् ,

तस्-यप्- प्रद्-ज्ञाप्- प्रतिष्-ष्ठिता

ll 68 ll

या निशा सर्वभूतानान् ,  

तस्याञ् जागर्ति संयमी l

यस्याञ् जाग्-ग्रति  भूतानि  ,

सा निशा पश्-यतो मुनेः ll 69 ll

आपूर्यमाण  मचलप्  प्रतिष्-ष्ठम् ,

 समुद्रमापफ् प्रविशन्ति यद् -द्वत् l 

तद् -द्वत्-कामा यम् प्रविशन्ति सर्वे,

स शान्तिमाप्-प्नोति न कामकामी

ll 70 ll

विहाय  कामान्यस् सर्वान् ,

पुमाव्ँश् चरति  निःस्पृहः  l

निर्ममो निरहङ्कारस् ,

सशान्ति मधिगच्-च्छति ll 71 ll

एषाब्- ब्राह् _मीस्  स्थितिफ् पार्थ ,

नैनाम्  प्राप्-प्य   विमुह्यति  l

स्थित्-त्वास्-स्यामन्त कालेऽपिब् ,

ब्रह्म  निर्वाण मृच्-च्छति  ll 72 ll

ॐ तत्सदितिश् श्रीमद्भगवद्गीतासु

उपनिषत्सुब् ब्रह्मविद्यायाय्ँ 

योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे

साङ्ख्ययोगोनामद्  द्वितीयोऽथ्यायः ll

     ll   ॐ श्रीकृष्णार्पणमस्तु.  ll